خانه / اخلاق / اخلاق در قرآن / ظن و گمان بد در قرآن (حجرات)

ظن و گمان بد در قرآن (حجرات)

مقدمه:

می توان آیات قرآن را به چند دسته تقسیم کرد:

آیات المعارف و الاعتقادات (آیاتی است که در آن به مباحث اعتقادی مثل توحید و نبوت و معاد اشاره شده است)

آیات الاخلاق (آیاتی است که در آن دستورات اخلاقی بیان شده است)

آیات الاحکام (آیاتی است که در آن به احکام شرعی مثل نماز و حج و ارث و …. اشاره شده است)

در این مجموعه می خواهیم به آیات الاخلاق قرآن اشاره کنیم.

در تفسیر آیات الاخلاق، ابتدا خود آیه به همراه ترجمه ی آن آورده می شود و سپس توضیحات مربوط به آن بیان می گردد.[۱] در این جلد به دو دسته از آیات الاخلاق اشاره شده است:

الف) آیات الاخلاق در سوره اسراء، آیات ۲۲ تا ۳۹

ب) آیات الاخلاق در سوره حجرات

 دانلود کل کتاب آیات الاخلاق

گمانظن و گمان بد در قرآن

یَأَیهَّا الَّذِینَ ءَامَنُواْ اجْتَنِبُواْ کَثِیرًا مِّنَ الظَّنّ‏ِ إِنَّ بَعْضَ الظَّنّ‏ِ إِثْمٌ ….(۱۲)

ترجمه: اى اهل ایمان! از بسیارى از گمان ها [در حقّ مردم‏] بپرهیزید زیرا برخى از گمان ها گناه است.

این عبارت از جمله عباراتى است که بنده قبلا به طور دقیق نمى فهمیدم. حال امیدوارم در اینجا بتوانم به نتیجه ى خوبى در فهم آیه برسم. خواننده با خواندن توضیحات مربوط به این قسمت متوجه می شود که مطالب بیان شده مطالب جدیدی است که فکر می کنم معمولا مفسرین با چنین بیانی آیه را توضیح نداده اند ولی به نظر می رسد با این بیان مشکل فهم آیه و شبهاتی که راجع به آن وارد است حل می شود.

نکته۱: این جمله مى تواند در بحث اخلاق مورد بررسى و استفاده قرار گیرد همچنانکه مى تواند در بحث اعتقادات و مباحث نظرى مورد توجه قرار گیرد. در واقع مى تواند یک دستور اخلاقى باشد همچنانکه مى تواند تذکرى براى خوب پیش بردن بحث هاى اعتقادى و نظرى باشد.

نکته ۲: عبارت اجْتَنِبُواْ کَثِیرًا مِّنَ الظَّنّ به دو صورت مى تواند معنا شود:

الف) ممکن است کثیرا صفت براى مفعول مطلق محذوف باشد به این صورت که (اجتنبوا اجتنابا کثیرا من الظن) یعنى کثیرا از ظن اجتناب کنید.(طبق این معنا تأکید روی اجتناب می آید)

ب) ممکن است کثیرا با عبارت (من الظن) معنا شود یعنى از کثیرى از ظن اجتناب کنید.(طبق این معنا تأکید بر روی اجتناب از کثیری از ظنون می آید)

دقت کنید که خداوند می توانست قید (کثیرا) را مثلا ابتدای جمله بیاورد تا اختلافی در معنا کردن پیدا نشود ولی به صورتی آورده است که می شود آن را متفاوت فهمید. این مطلب دلالت بر عقیده ی ما می کند که به طور کلی می توان قرآن را مختلف فهمید و متفاوت معنا کرد. در این زمینه، بیشتر در تفسیر آیه ۷ سوره بقره بحث کرده ایم که می توانید به تفسیر آن آیه مراجعه کنید.

نکته ۳: در معناى کثیر و فرق آن با اکثر باید خوب دقت داشته باشیم.

مثلا اگر گفتیم کثیرى از مردم فلان خواسته را دارند با اینکه بگوییم اکثر مردم فلان خواسته را دارند فرق دارد. همچنین مثلا اگر من بگویم بسیارى از مفسرین چنین گفته اند با اینکه بگویم اکثر مفسرین چنین گفته اند فرق دارد. اگر گفتیم اکثر مردم یعنى در مقابلش عده ى کمترى قرار دارند ولى اگر گفتیم کثیرى از مردم، در مقابلش مى تواند عده ى کثیرى وجود داشته باشد.

حال در آیه از لفظ کثیر استفاده شده است نه اکثر.  پس مى توان نتیجه گرفت که همچنانکه از کثیرى از ظن باید اجتناب کرد کثیرى از ظن هم اجتناب لازم ندارد.

نکته ۴:  به نظر بنده باید در رابطه ى با دو جمله ى آیه خوب دقت کرد. جمله ى اجْتَنِبُواْ کَثِیرًا مِّنَ الظَّنّ مطلبى را مى رساند و جمله ى إِنَّ بَعْضَ الظَّنّ‏ إِثْمٌ مطلب دیگرى را. جمله ى اول مى خواهد بگوید پیروى از ظن مذموم است و حتى اگر به طور اتفاقى به واقع برخورد کند از مذمتش نمى افتد. پس به طور کلى باید از کثیرى از ظن اجتناب کرد یعنی ظنونی که پشتوانه ندارند. جمله ى دوم بدترین حالت ممکن را مى گوید و آن اینکه علاوه بر اینکه پیروى از ظن بد است، بدتر این است که اشتباه در بیاید که در این صورت نتیجه اش اثم است.

نکته ۵: با توجه به این توضیح مى فهمیم که حتى اگر کسى از طریق ظن بدون پشتوانه به واقع رسید باز چنین رویکردى مورد مذمت است.

براى اینکه مذمت چنین کارى بیشتر ملموس شود خوب است مثالى از نوع دیگر بزنیم:

فرض کنید شما ساعت ۴ با شخصى قرار گذاشته اید. اگر شما سر قرار نیایید و خلف وعده کنید و اتفاقا طرف مقابل شما هم سر وعده نیاید باز شما باید خود را مورد مذمت قرار دهید که به هر حال چرا خلف وعده کرده ام‏؟

حال در آیه ى مورد بحث نیز همین گونه است. اگر شخصى اتفاقا با واقع برخورد کرد ولى راه را اشتباه آمده بود باید خود را مذمت کند که چرا راه را اشتباه آمده است همچنانکه مى گویند اگر قاضى بدون علم به حق حکم کند، باز در جهنم است.

بنابراین عبارت ى اجْتَنِبُواْ کَثِیرًا مِّنَ الظَّنّ می خواهد بگوید به دنبال ظن بدون پشتوانه نروید چه اتفاقا به واقع برسد و چه نرسد و عبارت إِنَّ بَعْضَ الظَّنّ‏ِ إِثْمٌ می خواهد بگوید اگر دنبال ظن بدون پشتوانه رفتید ممکن است به اثم برسد یعنی به واقع برخورد نکند و تازه گناه شما دو برابر شود.

نکته ۶: اصل لغت اثم به معناى کند شدن و عقب افتادن از خوبى ها است. بنابراین جمله ى إِنَّ بَعْضَ الظَّنّ‏ِ إِثْمٌ به این معناست که برخى از ظنون بر خلاف واقع است و در نتیجه موجب عقب افتادن انسان از مسیر خوبى هاست مثلا اگر کسى از روى گمانى باطل کارى را انجام دهد و اتفاقا بر خلاف واقع در بیاید چنین شخصى خودش را عقب انداخته است مثل کسى که بدون تفکر و اندیشه و مشورت سراغ استخاره رود و اتفاقا نتیجه ى خوبى عائد او نشود و تازه از رسیدن به نتیجه ى مطلوب عقب بیفتد.

نکته ۷: ممکن است کسی بگوید گاهی اوقات ظنی که پشتوانه دارد نیز موجب عقب افتادن انسان می شود چرا که ممکن است اتفاقا به واقع برخورد نکند. در جواب می گوییم اگر ظنِ با پشتوانه به واقع نرسید درست است که ممکن است موجب عقب افتادن انسان بشود ولی دیگر اثم نیست چرا که اثم عقب افتادنی است که مورد مذمت است ولی اگر کسی واقعا از طریق صحیح پیش رفت ولی به واقع نرسید نه تنها مورد مذمت قرار نمی گیرد بلکه کارش اجر نیز دارد.

نکته ۸: با توجه به معنایی که از آیه شد باید دقت کنید که تکرار کلمه ی (ظن) در این آیه هریک به چه معنا است. عبارت اجْتَنِبُواْ کَثِیرًا مِّنَ الظَّنّ اگر کثیرا قید ظن باشد منظور این است که از کثیری از ظن اجتناب کنید یعنی از مجموعه ی ظنونی که شما پیش رو دارید کثیری از آن، ظن بد یعنی ظن بدون پشتوانه است اگر چه کثیری از آن نیز ظن به همراه پشتوانه است ولی شما باید از همان دسته ی اول که اتفاقا زیاد است بپرهیزید. پس کلمه ی ظن در این آیه در صورتی که کثیر، قید ظن باشد مجموعه ی ظنون خوب و بد است و وقتی با کثیر معنا شود، کَثِیرًا مِّنَ الظَّنّ می شود ظنون بد. و اما اگر کثیر قید اجتناب باشد منظور از ظن در عبارت اجْتَنِبُواْ کَثِیرًا مِّنَ الظَّن، کلا ظن بد است.

و اما ظن در عبارت إِنَّ بَعْضَ الظَّنّ‏ إِثْمٌ همان ظنون بد را می گوید یعنی برخی از ظنون بدون پشتوانه اثم هم هستند.

نکته ۹: اگر بخواهیم آیه را در بُعد اعتقادى ببینیم مراد از ظن، گمانى است که بدون پشتوانه باشد یعنى فقط تیرى درتاریکى باشد که انسان بدون هیچ دلیل منطقى به دنبال تفکرى برود.

و اما اگر آیه را در بُعد اخلاقى بگیریم مراد از ظن در آیه هم مى تواند سوء ظن باشد و هم حسن ظن و معناى آیه این است که بدون دلیل و بدون هیچ پشتوانه اى نه به کسى حسن ظن داشته باشید و نه سوء ظن چرا که چنین حسن ظن و سوء ظنى علاوه بر اینکه ذاتا قبیح است در برخى موارد ممکن است انسان را به عقب بیندازد.

نکته ۱۰: دقت داشته باشید که بسیارى از مفسرین آیه را مختص به سوء ظن کرده اند ولى با توجه به توضیحاتى که دادیم فهمیدیم که چنین تخصیصى نیاز نیست بلکه آیه راجع به حسن ظن نیز مى تواند باشد یعنى ما نباید بدون هیچ پشتوانه اى به دیگران حسن ظن داشته باشیم.

موید این مطلب حکمت ۱۱۴ نهج البلاغه است که می فرماید:

إِذَا اسْتَوْلَى الصَّلَاحُ عَلَى الزَّمَانِ وَ أَهْلِهِ ثُمَّ أَسَاءَ رَجُلٌ الظَّنَّ بِرَجُلٍ لَمْ تَظْهَرْ مِنْهُ حَوْبَهٌ فَقَدْ ظَلَمَ وَ إِذَا اسْتَوْلَى الْفَسَادُ عَلَى الزَّمَانِ وَ أَهْلِهِ فَأَحْسَنَ رَجُلٌ الظَّنَّ بِرَجُلٍ فَقَدْ غَرَّرَ

ترجمه: یعنى هر گاه نیکوکارى بر روزگار و مردم آن غالب آید، اگر کسى به دیگرى گمان بد برد، در حالى که از او عمل زشتى آشکار نشده ستمکار است، و اگر بدى بر زمانه و مردم آن غالب شود، و کسى به دیگرى خوش گمان باشد، خود را فریب داد.

پس حسن ظن نیز پشتوانه می خواهد و نمی توان بی دلیل به کسی حسن ظن داشت.

با توجه به این توضیح می فهمیم که قرآن واقع نگری دارد بر خلاف برخی از اساتید اخلاق که بدون واقع نگری می گویند باید به هرکسی حسن ظن داشت. اتفاقا با توجه به جمله ی إِنَّ بَعْضَ الظَّنّ‏ِ إِثْمٌ می فهمیم که برخی از حسن ظن ها که بدون پشتوانه باشد ممکن است منجر به عاقبت بدی شود.

برای توضیحات بیشتر در این باره پیشنهاد می شود به تفسیر آیه ۱۲ سوره نور از همین قلم مراجعه شود.

در همین جا این مطلب را هم بگوییم که مثلا گاهی اوقات فقیری به مسجدی رجوع می کند و طلب کمک می کند. در اینجا نیز باید سعی کنیم پشتوانه ای برای اطمینان نسبی به او پیدا کنیم. بنابراین اگر بدون پشتوانه به او کمک کردیم شاید صحیح نباشد.

پشتوانه می تواند این باشد که شخصی مورد اعتماد او را تأیید کرده باشد یا می تواند این باشد که به او بگوییم ما پول به تو نمی دهیم بلکه به همراه تو می آییم و مثلا اگر در راه مانده ای خود ما برایت بلیت تهیه می کنیم.

دقت کنید که پشتوانه در هر موردی ممکن است چیزی باشد به صورتی که در برخی موارد همان مومن بودنِ ظاهری خودش می تواند به عنوان یک پشتوانه باشد.

خلاصه، مصداق پشتوانه در هر موردی متفاوت است.

نکته ۱۱: با توجه به توضیحاتى که داده شد مى توان نتیجه گرفت که از بسیارى از ظنون، اجتناب لازم نیست مثلا اگر ظنى داراى پشتوانه باشد نه تنها اجتناب از آن لازم نیست بلکه در مواردى چاره اى جز اخذ آن نداریم. پس ظن همه جا بد نیست بلکه ظن صحیح نیز مى توان تصور کرد. اصلاً بسیاری از امور زندگی ما بر ظن متوقف است که اگر معتبر و به همراه پشتوانه باشد بلا اشکال است. پس اینکه افراد، اصرار داشته باشند که حتما در مسائل باید به یقین رسید نه تنها صحیح نیست بلکه ممکن هم نیست. یادمان باشد ظنی که از روی علم بدست آمده باشد بهتر است از یقینی که از روی جهل بدست آید.

نکته ۱۲: مفسرین در معنای این آیه و ارتباط جمله ی اجْتَنِبُواْ کَثِیرًا مِّنَ الظَّنّ‏ با جمله ی إِنَّ بَعْضَ الظَّنّ‏ِ إِثْمٌ نظرات متفاوتی داده اند که در این زمینه خوانندگان می توانند به کتب تفسیر مراجعه کنند.

 دانلود کل کتاب آیات الاخلاق

نظرسنجی

[poll id=”7″]

همچنین ببینید

پاسخ به سخنرانی آقای دانشمند (بهاییت)

مطالب زیر در پاسخ به کلیپ فوق می باشد. لطفا قبل از مطالعه متن زیر …

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *