خانه / از تو می پرسند؟ / هدف وسیله را توجیه می کند؟!

هدف وسیله را توجیه می کند؟!

هدف وسیله را توجیه می کند؟!

برخی می گویند برای رسیدن به هدف مقدس می توان گاهی اوقات از رذائل اخلاقی مثل دروغ نیز استفاده کرد. آیا این حرف صحیح است؟

جواب: در این زمینه بنده مقاله ای نوشته ام که در ادامه به عین این مقاله اشاره می کنم:

آیا می توان برای پیش بُرد مقاصد از رذائل اخلاقی استفاده کرد؟

  • سوالی معمولا مطرح می شود که آیا گاهی اوقات می توانیم برای پیش برد مقاصد از رذائل اخلاقی مثل دروغ استفاده کنیم؟
  • به عنوان مثال آیا شخصی که در انتخابات کاندید شده است و می داند طرف مقابلش به مردم دروغ می گوید آیا او نیز می تواند دروغ بگوید؟
  • آیا در جنگ می توان برای مقابله ی با دشمن دروغ گفت؟
  • آیا فرد می تواند برای استخدام در اداره در مصاحبه اش، دروغ بگوید؟
  • آیا می توان برای مقابله با کسی که به ما توهین و بی احترامی کرده به او توهین و بی احترامی کنیم و مثلا برای او لطیفه بسازیم؟
  • جالب است که ممکن است در هریک از مثال های فوق نظرات متفاوتی داده شود مثلا ممکن است کسی بگوید در مورد سوال اول دروغ گفتن جایز است ولی در مورد سوال آخر توهین جایز نیست.
  • به هر حال ما باید ببینیم معیار چیست؟

اولا باید گفته شود که در مواقع ضرورت، حتی گوشت خوک هم حلال می شود. بنابراین اگر واقعا ضرورت باشد انجام برخی گناهان می تواند اشکال نداشته باشد.

  • و اما آنچه مهم است این است که تعریف ضرورت چیست و چه موقعی ضرورت صدق می کند؟
  • آیا برای مقابله با کاندیدایی که دروغ میگوید دروغ گفتن ضرورت دارد؟
  • آیا توهین کردن به کسی که به ما توهین می کند ضرورت دارد؟
  • آیا دروغ گفتن در مصاحبه برای قبول شدن در آزمون استخدام ضرورت دارد؟
  • خلاصه تعریف ضرورت چیست؟

در جواب این سوال باید گفته شود که معیار ضرورت این است که آن کار و رذیله ی اخلاقی که می خواهیم انجام دهیم هیچ جایگزین عقلایی و دینی برای آن وجود نداشته باشد مثلا در بحث جنگ اگر دروغ نگوییم صد درصد کشته می شویم، به همین خاطر از یک حیله ی جنگی استفاده می کنیم و دشمنی که برای کشتن ما آمده است را فریب می دهیم تا کشته نشویم.

و اما اگر جایگزین عقلی و شرعی وجود داشته باشد اصلا نباید سراغ رذیله ی اخلاقی رفت. در این زمینه باید عقل و شرع را خوب مورد بررسی قرار داد تا بفهمیم آیا برای رسیدن به فلان هدف، جایگزین عقلی و شرعی وجود دارد یا نه؟

علاوه بر این، چه بسا در مواردی ما فکر کنیم حتما باید به فلان هدف برسیم ولی عقل و دین به ما راهنمایی کنند که اصلا لازم نیست با انجام رذیله ی اخلاقی به آن هدف برسی و اصلا در چنین شرائطی وظیفه ای متوجه تو نیست.

می توانیم در اینجا مثالی قرآنی بزنیم. در آیه ۲۵ سوره فتح چنین آمده است:

هُمُ الَّذِینَ کَفَرُواْ وَ صَدُّوکُمْ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ وَ الهَدْىَ مَعْکُوفًا أَن یَبْلُغَ محِلَّهُ  وَ لَوْ لَا رِجَالٌ مُّؤْمِنُونَ وَ نِسَاءٌ مُّؤْمِنَاتٌ لَّمْ تَعْلَمُوهُمْ أَن تَطُئوهُمْ فَتُصِیبَکُم مِّنْهُم مَّعَرَّهُ  بِغَیرْ عِلْمٍ  لِّیُدْخِلَ اللَّهُ فىِ رَحْمَتِهِ مَن یَشَاءُ  لَوْ تَزَیَّلُواْ لَعَذَّبْنَا الَّذِینَ کَفَرُواْ مِنْهُمْ عَذَابًا أَلِیمًا

ترجمه: آنان کسانى هستند که کفر ورزیدند و شما را از [ورود به‏] مسجدالحرام باز داشتند و نیز نگذاشتند قربانى‏هایى که با خود آورده بودید به محل قربانى‏اش برسد، و اگر مردان و زنان مؤمن ناشناسى در میان مکه نبودند، تا جنگ شما سبب کشته شدن آن بى‏گناهان شود و در نتیجه امر ناملایم و مکروهى [چون دیه‏] گریبان شما را بگیرد [شما را از جنگ باز نمى‏داشتیم، ولى بازداشتیم‏] تا خدا هرکه را [مانند مردان و زنان مومنى که براى شما ناشناخته بودند] بخواهد در رحمتش درآورد. [و] اگر مؤمنان از کافران جدا بودند یقیناً کافران [از اهل مکه‏] را به عذابى دردناک عذاب مى‏کردیم.

ممکن است کسی بگوید در این مثال ضرورت اقتضا می کند که در برابر ظلم بایستیم حتی اگر عده ای بی گناه کشته شوند ولی به نظر می رسد که از این آیه می توان برداشت کرد که اصلا گاهی اوقات نمی توان با رذائل اخلاقی به هدف مورد نظر رسید و وظیفه نداریم به فلان هدف برسیم.

پس گاهی اوقات هدفی که ما برای خود در نظر گرفته ایم هدفی نیست که رسیدن به آن از هر راهِ ممکن ضرورت داشته باشد به عنوان مثال ممکن است کسی بگوید دروغ گفتن در انتخابات برای رأی آوردن و در نتیجه خدمت به مردم ضرورت دارد در حالی که به نظر می رسد اصلا رأی آوردن به هر طریق ممکن اصلا ضرورت ندارد.

اصلا عقل نیز چنین چیزی را تأیید می کند به خصوص امروزه که رسانه ها به گونه ای سازمان دهی شده اند که تمام جزئیات را رو می کنند و دروغ های افراد کاملا روشن می شود و در نتیجه اعتبار خود را از دست می دهند.

پس اولا باید دقت داشت که آیا هدفی که ما می خواهیم به آن دست پیدا کنیم آیا هدفی است که رسیدن به آن از هر طریق ممکن ضرورت دارد یا نه؟

ثانیا گاهی اوقات ما فکر می کنیم رسیدن به هدف تنها از طریق رذیله ی اخلاقی ممکن است در حالی که چه بسا خبر نداریم با دوری از رذائل اخلاقی به نتیجه ی مطلوب تری می رسیم به عنوان مثال چه بسا صاف و صادق بودن موجب شود که بهتر در قلب مردم نفوذ کنیم و آرام آرام فکر ما جایگزین فکر افرادی شود که از رذیله ی اخلاقی بهره می برند.

خلاصه ضرورت برای رسیدن به یک هدف در صورتی مجوز انجام گناه را می دهد که هم آن هدف واقعی باشد نه خیالی و هم جایگزینی برای رسیدن به آن هدف غیر از انجام رذیله ی اخلاقی نباشد همچنانکه کسی که در حال مرگ است و فقط گوشت خوک دارد هم هدفش هدفی واقعی است نه خیالی چرا که زنده ماندن یک هدف واقعی است و هم جایگزینی غیر از خوردن گوشت خوک ندارد.

حال ما معمولا نه بر روی اینکه (هدفمان، واقعی است یا خیالی؟) فکر می کنیم و نه بر روی اینکه (آیا واقعا به اضطرار افتاده ایم یا نه؟) و نه بر روی اینکه (آیا جایگزینی برای انجام رذیله ی اخلاقی وجود دارد یا نه؟)

دکمه

همچنین ببینید

عزاسازی یا عزاداری؟!

نظر شما راجع به سبک های مختلف عزاداری مثل زنجیر زنی یا قمه زنی یا …

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *