احکام ربا

احکام ربا

برای پی بردن به اهمیت این بحث به احادیث زیر توجه شود :

احادیث مربوط به ربا : از پیامبر اکرم صلى الله علیه و آله و سلم نقل شده است که : لیأتینّ على النّاس زمان لا یبقى منهم أحد إلّا أکل الرّبا فإن لم یأکله أصابه من غباره یعنى روزگارى بمردم مى رسد که هیچ کس نمى ماند مگر آنکه ربا مى خورد و اگر نخورد غبار آن به او مى‏رسد.(نهج الفصاحه)

همچنین از پیامبر اکرم صلى الله علیه و آله و سلم نقل شده است که : دِرْهَمٌ رِبًا أَعْظَمُ عِنْدَ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ مِنْ سَبْعِینَ زَنْیَهً کُلُّهَا بِذَاتِ مَحْرَمٍ فِی بَیْتِ اللَّهِ الْحَرَام ‏یعنى یک درهم ربا نزد خداوند گناهش عظیم‏تر است از هفتاد بار زنا در کعبه که همه با محارم باشد.(من لا یحضره الفقیه)

باید توجه داشته باشیم که چنین بیانی برای هر گناهی ذکر نشده است. سعی کنیم قبل از اینکه معامله ای انجام دهیم مسائل شرعی اش را حل کنیم. متاسفانه گاهی اوقات دیده می شود که شخصی قرار دادی در جائی منعقد کرده است و سپس می آید و مسائل شرعی اش را می پرسد.

با توجه به اینکه احکام مربوط به ربا کمتر برای مردم گفته شده و از طرفی این بحث در حد زیادی مورد احتیاج مردم است سعی شده است که مهمترین احکام ربا به صورت ساده و آسان در جزوه ای که پیش رو دارید نوشته شود و در اختیار خواننده قرار بگیرد.

در ابتداء باید گفته شود که ربا در فقه اسلامی به دو نوع تقسیم می شود : ۱، ربای معاملی. ۲، ربای قرضی.

ربای معاملی مربوط به معامله ی کالای هم جنس با کالای هم جنس است مثل معامله ی برنج به برنج که اگر یکی زیادتر باشد ربا می شود مثلا یک کیلو برنج داده شود در برابر یک کیلو و نیم برنج.

البته این نوع ربا بیشتر در زمانهای گذشته اتفاق می افتاده است و در روزگار و زمان ما با توجه به اینکه نقش پول در معاملات افزایش یافته کمتر این نوع ربا اتفاق می افتد. البته این مطلب ، به این معنی نیست که اصلا چنین ربائی اتفاق نمی افتد بلکه در مواردی همین نوع ربا هم اتفاق می افتد مثل : معامله ی قند به شکر – معامله ی روغن مایع به روغن جامد – معامله ی طلا به طلا

در این چند مورد اگر می خواهیم مرتکب ربا نشویم باید دو معامله انجام دهیم یعنی مثلا ابتداء قند را با مغازه دار معامله کنیم و پول آن را حساب کنیم و سپس با آن پول معامله ی شکر را انجام دهیم.

و اما می رسیم به ربای قرضی. این نوع ربا بیشتر از ربای معاملی پیش می آید و مسائل بانکی هم در همین نوع ربا باید توضیح داده شود.

ربای قرضی همچنانکه از نامش پیدا است ربائی است که از طریق قرض دادن انجام می شود.

قبل از توضیح این نوع ربا احادیثی راجع به فضیلت قرض بیان می کنیم :

 حدیث اول : از امام صادق علیه السلام روایت شده است که : بر روی در بهشت نوشته شده است که صدقه ۱۰ ثواب دارد و قرض ۱۸ ثواب.(وسائل الشیعه) خواننده ی محترم فکر کند که چرا ثواب قرض بیشتر از ثواب صدقه است؟

حدیث دوم :  از پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم نقل شده است که : هرکس به برادر مسلمان خود قرض دهد مال او زیاد می شود و ملائکه بر او رحمت می فرستند.(وسائل الشیعه)

حدیث سوم :  از پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم نقل شده است که : اگر طلبکار با بدهکار خود مدارا کند بی حساب و با شتاب از صراط می گذرد و کسی که برادر مسلمانش از او قرض بخواهد و با وجود توانائی ندهد بهشت بر او حرام می شود.(وسائل الشیعه)

نکته : البته کسی که قرض گرفته است باید سر موقع قرض خود را ادا کند. متاسفانه دیده می شود که بعضی از افراد قرض می گیرند ولی اصلا به فکر پرداخت آن نیستند و شخص قرض دهنده را از اینکه قرض داده پشیمان می کنند.

تعریف ربای قرضی : اگر کسی به دیگری قرض دهد و در قرضش علاوه بر بازگرداندن پول ، شرطی بگذارد می شود ربای قرضی. حال این شرط چند مصداق می تواند داشته باشد : ۱، مثل اینکه من بگویم در صورتی ۱۰۰ تومان به تو قرض می دهم که ۱۵۰ تومان برگردانی. ۲، من بگویم در صورتی ۱۰۰ تومان به تو قرض می دهم که علاوه بر ۱۰۰ تومان فلان کار را هم برای من انجام دهی. ۳،  من بگویم در صورتی ۱۰۰ تومان به تو قرض می دهم که علاوه بر ۱۰۰ تومان فلان جنس یا هدیه را هم به من بدهی.

همه ی این سه مورد ربا و حرام است.

نکته : اگر کسی از دیگری قرض گرفت و با میلِ خودش چیزی بیشتر برگرداند نه تنها اشکال ندارد بلکه کاری شایسته است البته این در صورتی است که در حین قرض دادن هیچ شرطی برای بیشتر برگرداندن وجود نداشته باشد.

و اما پس از تعریف ربای قرضی می رسیم به سوالاتی که معمولا در رابطه ی با ربای قرضی برای مردم پیش می آید :

وام های قرض الحسنه : گفته شد که ربای قرضی یعنی شرط در قرض. حال سوال این است که قرض الحسنه ها می گویند به شرطی به تو وام می دهیم که مثلا دو ماه در حسابت فلان مقدار پول موجود باشد. آیا این ربا نیست؟

جواب : گروهی از مراجع می فرمایند این کار ربا است و برای اینکه ربا نباشد باید وقتی در قرض الحسنه پول می گذاریم به این نیت بگذاریم که قرض داده باشیم نه اینکه نیت اصلیِ ما وام باشد. حال وقتی نیت اصلیِ ما قرض شد اگر وامی هم به ما اختصاص گرفت استفاده کردن از آن اشکالی ندارد ولی به هر حال نیت اصلی باید قرض الحسنه باشد نه وام گرفتن. البته گروهی از مراجع می فرمایند اگر کسی به نیت وام هم در قرض الحسنه پول بگذارد اشکالی ندارد.همچنین بعضی از مراجع فرموده اند : اگر پولی که در بانک گذاشته می شود به عنوان قرض نباشد بلکه به عنوان ودیعه و امانت باشد و ودیعه گذاری فعلی شرط وام دادن در آینده باشد اشکال ندارد.

خواننده ی محترم در مورد این مساله به فتوای مرجع خود مراجعه کند.

نکته : ربا دهنده و ربا گیرنده هر دو گنه کارند. البته اگر کسی مجبور است که قرض ربوی بگیرد به این صورت که مثلا اگر قرض نکند زندگی اش فلج می شود و هیچ نهادی هم نیست که قرض غیر ربوی به او بدهد در این صورت گرفتن قرض ربوی اشکال ندارد.

حساب کردن تورم و کاهش ارزش پول در قرض : سوال این است که آیا در قرض دادن می توان تورم و کاهش ارزش پول را حساب کرد و از طرف مقابل پس گرفت؟ مثلا من ۱۰۰ تومان به صورت یک ماهه قرض داده ام وتا یک ماه دیگر این ۱۰۰ تومان به اندازه ی ۸۰ تومان امروز می ارزد. آیا می توانم علاوه بر صد تومان ۲۰ هزار تومان اضافه از او بگیرم؟

جواب : همه ی مراجع اجازه ی این کار را نمی دهند ولی بعضی از مراجع می گویند می توان این کار را کرد و البته باید نرخ تورم را بسیار دقیق حساب کرد. البته ما می توانیم برای اینکه ضرر نکنیم هرگاه خواستیم قرض بدهیم سکه قرض بدهیم و یا اگر پول قرض دادیم طرف مقابل را از طرف خودمان وکیل کنیم که سکه بخرد و بعدا سکه به ما پس بدهد. با این کار دیگر مشکل کاهش ارزش پول پیش نمی آید.

البته نکته ای که خوب است در اینجا به آن اشاره شود این است که در قرض دادن بیشتر به فکر ثواب باشیم تا مسائل مادی و سود و زیان. خداوند متعال در آیه ۲۷۶ سوره بقره می فرماید : یَمْحَقُ اللَّهُ الرِّبَواْ وَ یُرْبىِ الصَّدَقَاتِ یعنی خدا ربا را نابود مى‏کند، و صدقات را فزونى مى‏دهد. این وعده ی خداوند است. بنابراین از مصرف کردن پول در کارهای خیر نترسیم.

 سپرده گذاری و سودهای بانکی : درمورد سپرده گذاری و سودهای بانکی باید گفته شود که آقایان سیستانی ، بهجت و خوئی در مورد احکام بانکی سخت می گیرند و مثلا آقای سیستانی حتی پول گذاشتن در بانکهای دولتی را هم مشکل می گیرند و همچنین سود گرفتن از آنها را نیز جایز نمی دانند اگرچه ایشان نسبت به بانکهای خصوصی می گویند ، هم پول گذاشتن در آنها جایز است و هم سود گرفتن از آنها. خواننده ی محترم اگر از یکی از این مراجع تقلید می کند باید به رساله ی آنها و یا نماینده ی آنها رجوع کند و  تکلیف کار خود را روشن نماید.

و اما بقیه ی مراجع اجازه می دهند در بانکهای دولتی پول گذاشته شود و سود گرفتن از آنها را نیز با دو شرط جایز می دانند :

۱، سود گرفتن بر طبق یکی از معامله های شرعی مثل مضاربه باشد. ( اینکه آیا در بانک معامله ی شرعی مثل مضاربه انجام می گیرد یا نه و همچنین اینکه مضاربه ی شرعی چه شرائطی دارد در جای دیگری باید بحث شود.)

 ۲، قصد به انجام معامله هم وجود داشته باشد یعنی شخصی که در بانک سرمایه گذاری کرده است بداند که چه معامله ای با بانک انجام می دهد نه اینکه فقط یک برگه ای را امضاء کند و نداند که چه معامله ای انجام شده است.

کارمزد بانکی : کارمزد همچنانکه از اسمش پیداست مزدِ کاری است که صندوق انجام می دهد و بعضا مراجع می فرمایند اگر کارمزد ، کارمزد حقیقی باشد اشکال ندارد ولی ممکن است در مواردی فقط اسم کارمزد داشته باشد و در واقع همان سود باشد که در چنین مواردی اشکال پیدا می کند مثلا کارمزدی که برای ۱۰ میلیون وام دادن می گیرند بیشتر از کارمزدی است که برای ۲ میلیون وام می گیرند با اینکه در هر دو مورد یک کار انجام می گیرد.  به هر حال کارمزدی که در حد متناسب باشد اشکال ندارد و حتی اگر در همین مورد که مثال زده شد کارمزد هائی که گرفته شده در هر دو مورد در حد متناسب باشد اشکالی پیدا نمی شود.

جوایز بانکی : در این رابطه مراجع فرموده اند جوایز بانکی حلال است مگر اینکه قرض دادن به بانک به قصد گرفتن جایزه و شرکت در قرعه کشی باشد. بنابراین هنگامی که پول در بانک می گذاریم اگر به این شرط بگذاریم که ما را در قرعه کشی شرکت دهند اشکال دارد ولی اگر به قصد مثلا قرض الحسنه پول خود را در بانک گذاشتیم و خود بانک ، ما را در قرعه کشی شرکت داد اشکال ندارد. جالب است که گاهی اوقات تبلیغات تلویزیونی راجع به جوایز بانکی ممکن است باعث شود که شخص به شرط شرکت در قرعه کشی پولش را در بانک بگذارد.

دیر کرد : معمول مراجع گرفتن دیر کرد از طرف بانک را اشکال می گیرند الا اینکه بعضی از مراجع گفته اند اگر دیرکرد بر اساس یکی از دو قاعده ی زیر باشد اشکال ندارد :

۱، در صورتی که دیر کرد به مقداری باشد که در حد جبران کاهش ارزش پول باشد اشکال ندارد.

۲، اگر جنبه ی تعزیر از سوی حکومت داشته باشد و به صورت عادلانه باشد اشکال ندارد.

رهن و اجاره : گفتیم ربا یعنی شرط در قرض. حال اگر در بحث رهن و اجاره این تعریف صدق کند رهن و اجاره هم اشکال پیدا می کند. اگر رهن و اجاره به صورت زیر باشد اشکال پیدا می کند :

مستاجر به صاحب خانه بگوید : من ۳ میلیون به تو می دهم به شرط اینکه خانه ات  را ۱۰۰ هزار تومان به من اجاره بدهی و یا اگر خواستی ۴ میلیون به تو می دهم به شرط اینکه خانه ات را به ۹۰ هزار تومان به من اجاره بدهی.

در این صورت ، تعریف ربا بر آن صدق می کند چرا که در فرض بالا من قرض می دهم و در قرضم شرط می گذارم.

راه حل : اگر قرار داد رهن و اجاره به این صورت گفته شود صحیح است :

صاحب خانه بگوید من خانه ام را به ۱۰۰ هزار تومان به تو اجاره می دهم به شرط اینکه ۳ میلیون به من قرض دهی و اگر خواستی خانه ام را به ۹۰ هزار تومان به تو اجاره می دهم به شرط اینکه ۴ میلیون به من قرض دهی.

 در این صورت معامله ی رهن و اجاره دیگر شرط در قرض نیست بلکه شرط در اجاره است و شرط در اجاره هیچ اشکالی ندارد.

خرید پول نو : آیا می توان یک اسکناس نوی ۱۰۰۰ تومانی را به ۱۲۰۰ تومان خرید؟ یعنی در واقع ۲۰۰ تومان بابت نو بودن اسکناس اضافی پرداخت کرد؟

جواب : بعضی از مراجع اجازه داده اند. خواننده ی محترم در این مساله به فتوای مرجع تقلید خود رجوع کند.

اسکوند چک : آیا خرید و فروش چک اشکال دارد؟ به این معنا که مثلا من یک چک ۱۰۰ هزار تومانی نزدم موجود است که دو ماه دیگر پول می شود ولی من الآن پول نیاز دارم. آیا می توانم این چک را به ۹۰ هزار تومان به کسی بفروشم؟

جواب : مشهور مراجع در رابطه ی با جواب این سوال گفته اند در صورتی که چک ، صوری نباشد بلکه سند بدهکاریِ واقعی باشد مانعی ندارد. توضیح اینکه این چک ۱۰۰ هزار تومانی که الآن در دست من است دو صورت می تواند داشته باشد : ۱، اینکه من کالائی را فروخته ام و خریدار به من چک داده است. در این صورت چون چک ، حقیقتا در یک معامله ی واقعی بدست آمده است فروش آن اشکال ندارد. ۲، اینکه من چون پول احتیاج دارم خودم بیایم و چکی بنویسم و آن را بفروشم. در این صورت چک ، حالت صوری دارد نه اینکه بر طبق معامله ی حقیقی نوشته شده باشد که در این صورت فروش چک اشکال دارد.

همچنین ببینید

۱۰ درس از عاشورای حسینی

۱۰ درس از عاشورای حسینی فهرست جلسه اول…….. از عاشورای حسین تا عاشورای شیعه جلسه …

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *