خانه / اعتقادات / اسلام پژوهی / احکام اسلامی / تأثیر نوع بیان احکام الهی در صدور حکم

تأثیر نوع بیان احکام الهی در صدور حکم

موضوع این مقاله این است که چگونگی بیان احکام از طرف خدا می تواند خود معیاری باشد برای فهم احکام الهی. ممکن است بیان حکمی با بیان حکم دیگر تفاوت داشته باشد و خودِ این تفاوت در نوع بیان می تواند معیاری برای فهم احکام و چگونگی اجرای آن باشد.

در این مقاله می خواهیم دو نوع بیان در احکام را مورد بررسی قرار دهیم :

نوع اول : در برخی از احکام ، خداوند ابتدائا و بدون اینکه شخصی سوالی پرسیده باشد یا اتفاقی افتاده باشد حکمی را بیان کرده است.

نوع دوم : در برخی احکام ، بیان حکم متوقف بر سوال یا اتفاقی بوده است و وقتی سوالی پرسیده شده یا اتفاقی افتاده حکمی صادر شده است.

حال می خواهیم بگوییم بین این دو نوع بیان تفاوت است و می توان به خاطر تفاوتِ در بیان ، بین احکامِ نتیجه شده از این دو نوع بیان نیز تفاوت قائل شد.

توضیح اینکه اگر بیان حکمی متوقف بر سوال مردم یا رخ دادن اتفاقی باشد این پرسش مطرح می شود که اگر شخصی این سوال را نمی پرسید یا قبل از اینکه به پیامبر برسد و سوالش را بپرسد فوت می کرد یا فلان رویداد اتفاق نمی افتاد آیا حکم خدا تعطیل می شد؟ آیا می توان حکم مهمی از احکام الهی را متوقف بر سوال یک فرد یا رخ دادن اتفاقی دانست که در واقع این سوال ممکن بود پرسیده نشود یا آن رخ داد اتفاق نیفتد؟

در واقع یکسری از احکام ، متوقف بر وقائع خارجی است. حال آیا چنین احکامی دقیقا مثل احکامی است که خداوند بدون پرسش دیگران و بدون دخیل دانستن وقائع خارجی نازل کرده است؟

حال برای اینکه این پرسش جواب داده شود باید گفته شود که می توان بین احکام تفصیل قائل شد :

برخی احکام هستند که ابتدائا و بدون اینکه شخصی سوالی پرسیده باشد یا اتفاق خاصی افتاده باشد نازل شده است. چنین احکامی مهمترین احکام دین است و دین در مورد آنها تأکیداتی دارد که در همه ی زمان ها و همه ی مکان ها مادامی که موضوع منتفی نشده است باید مورد توجه قرار گیرد.

و اما برخی از احکام هستند که با توجه به رویداد خارجیِ خاصی و یا سوال سوال کننده صادر شده اند. چنین احکامی دو دسته هستند:

دسته ی اول : در برخی از موارد ، قرینه ی قطعی در خود متن یا خارج از متن وجود دارد که نشان می دهد این احکام نیز مثل احکامی است که در بالا بیان شد اگرچه درجه ی آنها از لحاظ اهمیت به آن نمی رسد. بنابراین اگر هم سوالی پرسیده نمیشد یا اتفاقی نمی افتاد خداوند آن را جداگانه و البته با بیان دیگر ، بیان می کرد. در واقع سوال سوال کننده یا رخ دادن فلان رویداد در چنین مواردی فقط یک وسیله ای شده است برای بیان حکم و خدا از این طریق حرف خودش را زده است و الا اگر این طریق نبود از راه دیگری حرف خودش را بیان می کرد. بالاخره خداوند ، امور را با اسباب و مسببات پیش می برد و نمی توان وقایع خارجی را در بیان دستورات نادیده گرفت. اصلا هنر اسلام این بوده که بیان دستورات خود را با سیر طبیعی رویدادها تنظیم کرده است و هرآنچه که می خواسته بگوید را با توجه به آن رویدادها گفته است.

دسته ی دوم : در برخی موارد قرینه ای که در دسته ی اول گفته شد وجود ندارد و مورد خارجی در بیان حکم و دستور موضوعیت دارد به صورتی که اگر آن مورد خارجی نبود حکمی هم صادر نمی شد و مثلا اگر سوالی پرسیده نمی شد ، جوابی هم داده نمی شد.

طبیعتا مواردی از این قبیل را نمی توان جزو احکام و دستورات اصلی و لا یتغیر و همیشگی اسلام به حساب آورد.

با توضیحاتی که داده شد احکام دینی از لحاظ درجه ی اهمیت در سه مرحله قرار گرفتند.(دقت کنید)

حال برای اینکه بفهمیم کدام مورد جزو دسته ی اول است و کدام مورد جزو دسته ی دوم باید یکی یکی موارد را مورد بررسی قرار دهیم و حتی ممکن است در موردی اختلاف نظر پیش آید که جزو دسته ی اول است یا دوم.

قبل از اینکه چند مثال بزنیم به این نکته اشاره شود که بحثی که بیان شد با این بحث هم مرتبط است که مثلا اگر عمر پیامبر ۱۰۰ سال میشد آیا به قرآن اضافه می شد یا نه؟

در جواب این سوال باید گفته شود که اگر عمر پیامبر اضافه می شد شاید به قرآن از موارد دسته ی دوم اضافه می شد چرا که بالاخره مسائل مستحدثه پیش می آمد ولی از مواردی غیر از دسته ی دوم خیر. در واقع خداوند حداقل های هدایتی را به هر صورت ممکن یا با واسطه و یا بی واسطه بیان کرد و غیر آن را یا به صورت موارد دسته ی دوم بیان کرد و یا به عقل بشر واگذار نمود.

در ادامه برای اینکه بحث روشن تر شود چند مثال می زنیم ولی قبل از مثال تذکر این مطلب ضروری است که آمدن مطلبی در قرآن ، خود قرینه ای است که آن مطلب بُعد هدایتی اش بسیار مهم است و چیزهایی که در قرآن می آید از اهیمت ویژه ای برخوردارند. و اما بیان چند مثال :

در آیه ى ۱۸۹ سوره ى بقره آمده است : یَسَْلُونَکَ عَنِ الْأَهِلَّهِ قُلْ هِىَ مَوَاقِیتُ لِلنَّاسِ یعنى از تو درباره هلال‏هاى ماه مى‏پرسند، بگو: آنها وسیله تعیین اوقات [براى امور دنیایى و نظام زندگى‏] مردم است.

به نظر می رسد این آیه نمی خواهد حکمی صادر کند و در نتیجه از همه ی انسانها بخواهد که تقویمشان را ، تقویم قمری قرار دهند.

مثال دیگر مربوط به آیاتی است که جنگ های مسلمین را شرح می دهد. حال سوالی که مطرح است این است که اگر جنگی اتفاق نمی افتاد آیا چنین آیاتی نازل نمی شد؟ در جواب باید گفته شود که به نظر می رسد اگر جنگی اتفاق نمی افتاد چنین آیاتی نازل نمی شد ولی اهدافی که خداوند از بیان چنین آیاتی داشت را از طریق دیگری بیان می کرد. بنابراین خود جنگ احد برای ما موضوعیت ندارد بلکه نتایجی که از آن آیات می گیریم برای ما مهم است که آن نتایج به خاطر واقعه ی جنگ احد بیان شد و اگر جنگ احدی نبود به صورت دیگری بیان می شد. همچنانکه اگر ابولهبی نبود آیه ی تَبَّتْ یَدَا أَبىِ لَهَبٍ وَ تَبَّ(مسد-۱) هم نبود ولی بالاخره به بیان دیگری مهمترین نکات این سوره برای ما بیان می شد. بنابراین در قرآن ، ابولهب موضوعیت ندارد که شما بگویید اگر نبود چه می شد بلکه مطلب دیگری موضوعیت داشته که در قرآن در مصداق ابولهب نمایان شده است.

خلاصه مطلب این است که خداوند متعال در طول ۲۳ سال دستوراتی به بشر داد. حال طبیعتا وقتی شما بخواهید در غالب ۲۳ سال دستوراتی بدهید باید در محدوده ی آن غالب قرار گیرید و خود را با آن تطبیق دهید ولی مهم این است که این تطبیق ، شما را از بیان چیزهایی که می خواهید بگویید غافل نسازد. هنر خداوند این است که از وقائع آن زمان به عنوان یک وسیله استفاده کرد و مهمترین دستوراتی که می خواست بگوید را در آن غالب گفت و چیزی کم نگذاشت. بنابراین درست است که دستورات اسلام در غالب قرآن و به رنگ زمان خاصی است ولی غالب و رنگ کلی آن وسیله است و موضوعیت ندارند. بله در مواردی با قرینه هایی که در دست است می فهمیم که برخی موارد آن زمانی ، خود موضوعیت دارد که طبیعتا باید آنها را مورد توجه قرار دهیم و نخواهیم از آنها یک حکم کلی برای همه زمان ها و همه ی شرائط استفاده کنیم.

ممکن است برای شما سوال پیش آید که مثلا فلان مورد خود موضوعیت دارد یا نه که هرکدام باید در جای خود مورد بررسی قرار گیرد.

همچنین ببینید

شادی و غم از دیدگاه قرآن

 شادی و غم از دیدگاه قرآن  مقدمه : در ایام نوروز سال ۱۳۹۵ به ذهنم …

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *