خانه / اعتقادات / تحقیقی پیرامون معنای آیه تطهیر

تحقیقی پیرامون معنای آیه تطهیر

تحقیقی پیرامون معنای آیه تطهیر

در این مقاله می خواهیم راجع به تعبیر معروف إِنَّمَا یُرِیدُ اللَّهُ لِیُذْهِبَ عَنکُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَیْتِ وَ یُطَهِّرَکمُ‏ْ تَطْهِیرًا صحبت کنیم.

اولا باید دقت داشت که این تعبیر یک آیۀ مستقل نیست. معمولا این تعبیر به آیۀ تطهیر معروف شده است و گروهی فکر می کنند خود این جمله ، یک آیه است در حالی که این جمله تتمۀ یک آیه است که صدر آن مربوط به دستوراتی به زنان پیامبر می باشد.

نظر شیعیان راجع به این تعبیر این است که این جمله اصلا راجع به زنان پیامبر نیست و فقط مخصوص ۵ تن یعنی پیامبر ، حضرت علی ، حضرت زهراء ، امام حسن و امام حسین است.

عمده دلیل شیعیان در این باره یکی روایاتی است که می گوید این پنج نفر زیر عبا قرار گرفته اند و پیامبر این مجموعه را اهل بیت خواند و دلیل دیگر ضمیر (کم) در این تعبیر است که مذکر است و با توجه به اینکه ضمایر جملات قبلی و بعدی مونث است دلالت دارد که این جمله مخصوص زنان پیامبر نیست.

و اما اگر از شیعیان پرسیده شود که چرا این جمله وسط بحث زنان پیامبر آمده است آنها برای این سوال جواب دارند و مثلا آقای طباطبایی در تفسیر المیزان گفته است :

آیه مورد بحث از جهت نزول جزو آیات مربوط به همسران رسول خدا (ص) و متصل به آن نیست، حال یا این است که به دستور رسول خدا (ص) دنبال آن آیات قرارش داده‏اند، و یا بعد از رحلت رسول خدا (ص) اصحاب در هنگام تالیف آیات قرآنى در آنجا نوشته‏اند.(ترجمه المیزان، ج‏۱۶، ص: ۴۶۶)

پس شیعیان این آیه را مربوط به ۵ نفر می دانند و تازه می گویند مراد از اراده در تعبیر یُرِیدُ اللَّهُ ارادۀ تکوینی است و با این حرف ، از این آیه عصمت این ۵ نفر را نیز نتیجه می گیرند و می گویند خداوند اراده کرده است که این ۵ نفر را واقعا از بدی ها پاک گرداند و کاملا تطهیر کند.

حتی گروهی از شیعیان پا را از این هم فراتر نهاده و از این آیه پاکی این ۵ نفر را از نجاسات ظاهری نیز نتیجه گرفته اند و گفته اند مثلا حضرت زهراء خون حیض ندارد.

و اما به نظر می رسد که این دیدگاه واقعا قابل نقد باشد. در ادامه به نکاتی اشاره می شود تا متوجه شویم معنای آیه چیست :

الف) ظهور و بلکه تصریح آیات سوره احزاب دلالت بر ارتباط این جمله با ماقبل و مابعد دارد و اینکه بخواهیم بگوییم این تعبیر هیچ ارتباطی با ماقبل و مابعد ندارد واقعا سخت است. به خصوص اینکه اشکالات مطرح شده توسط شیعه همه قابل جواب است.

ب) در رابطۀ با ضمیر (کم) دو احتمال وجود دارد :

احتمال اول : این ضمیر به خانوادۀ پیامبر که خود پیامبر نیز در بین آنها هست برمی گردد. دقت کنید که این مجموعه از آیات فقط مخصوص زنان پیامبر نیست بلکه خود پیامبر نیز در آن داخل است و اصلا اولین دستور در این مجموعه آیات در آیۀ ۲۸ به خود پیامبر داده شد. حال با توجه به اینکه خود پیامبر نیز در این آیات داخل است ضمیر مذکر بکار رفته است. بنابراین ، این آیه مثل آیۀ ۷۳ سوره هود است که در آن آمده است :

قَالُواْ أَ تَعْجَبِینَ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ  رَحْمَتُ اللَّهِ وَ بَرَکَاتُهُ عَلَیْکمُ‏ْ أَهْلَ الْبَیْتِ  إِنَّهُ حَمِیدٌ مجَِّیدٌ

ترجمه : فرشتگان به همسر ابراهیم که از بشارت فرزند تعجب کرده بود گفتند: آیا از کار خدا شگفتى مى‏کنى؟ [در حالى که‏] رحمت خدا و برکاتش بر شما خانواده است. یقیناً او ستوده و بزرگوار است.

درست است که این آیه مربوط به همسر ابراهیم است ولی در تعبیر رَحْمَتُ اللَّهِ وَ بَرَکَاتُهُ عَلَیْکمُ‏ْ أَهْلَ الْبَیْتِ خود ابراهیم نیز داخل است.

مثال دیگری که شبیه همین آیۀ ۳۳ است در خود سورۀ احزاب قرار دارد. در آیه ۵۱ سوره احزاب آمده است :

تُرْجِى مَن تَشَاءُ مِنهُْنَّ وَ تُْوِى إِلَیْکَ مَن تَشَاءُ  وَ مَنِ ابْتَغَیْتَ مِمَّنْ عَزَلْتَ فَلَا جُنَاحَ عَلَیْکَ  ذَالِکَ أَدْنىَ أَن تَقَرَّ أَعْیُنهُُنَّ وَ لَا یحَْزَنَّ وَ یَرْضَینْ‏َ بِمَا ءَاتَیْتَهُنَّ کُلُّهُنَّ  وَ اللَّهُ یَعْلَمُ مَا فىِ قُلُوبِکُمْ  وَ کَانَ اللَّهُ عَلِیمًا حَلِیمًا

ترجمه : نوبت هر کدام از آنان را که بخواهى تأخیر مى‏اندازى و هر کدام را که بخواهى نزد خود جاى مى‏دهى، و هر کدام از آنان را که از او کناره گرفته باشى [اگر] نزد خود بطلبى بر تو گناهى نیست. این [برنامه‏ریزى آزادانه‏] به خوشحال نمودنشان و اینکه اندوهگین نشوند و همگى به آنچه به آنان داده‏اى خشنود شوند، نزدیک‏تر است و خدا آنچه را در دل‏هاى شماست مى‏داند و خدا دانا و بردبار است.

با مشاهدۀ این آیه متوجه خواهید شد که متن این آیه با آیۀ ۳۳ از جهاتی به هم شبیه است و با اینکه ضمایر مونث در آن ، زیاد بکار رفته است ولی ضمیر در قُلُوبِکُمْ مذکر است چون خود پیامبر را نیز شامل می شود. حال در آیۀ ۳۳ نیز همین گونه است.

احتمال دوم : اگر این آیات فقط مخصوص زنان پیامبر باشد باز آورده شدن ضمیر (کم) بلا اشکال است چون اگر کسی با ادبیات عرب و ادبیات قرآن آشنا باشد می فهمد که در بحث چگونگی برگشت ضمیر انعطاف زیادی وجود دارد. ممکن است مرجع یک ضمیر مونث باشد ولی به اعتبار دیگری ضمیر مذکر به آن برگردد و اتفاقا در آیات قرآن نمونه های زیادی از آن را داریم و تعجب این است که چرا شیعیان آن آیات را دیده اند ولی باز به این آیه که رسیده اند بر روی (کم) خیلی اصرار دارند. در این زمینه می توانید به آیات ۶۶ سوره نحل و ۲۱ سوره مومنون و تفاوت آنها مراجعه کنید. همچنین مى توانید به آیه ۷۳ سوره بقره مراجعه کنید و ببینید که خود شیعیان ضمایر آن آیه را به کجا بر گردانده اند.

پس بحث در این باره با انعطاف همراه است. حال در آیۀ مورد بحث با توجه به تعبیر اهل البیت ، ضمیر (کم) به این اعتبار مذکر آمده است یعنی درست است که مصداق (کم) مونث است ولی به اعتبار واژۀ اهل البیت برای آن ضمیر مذکر بکار رفته است همچنانکه در آیۀ ۷۳ سوره بقره نیز دقیقا همین نوع از برگرداندن ضمیر مشاهده می شود. در تفسیر المیزان ، ذیل آیه ۷۳ سوره بقره آمده است :

ضمیر اول به کلمه (نفس) بر مى‏گردد، و اگر مذکر آورد، باعتبار این بود که کلمه (قتیل) بر آن صادق بود.(ترجمه المیزان، ج‏۱، ص: ۳۰۶)

ج) اگر با ادبیات قرآن آشنا شوید خواهید فهمید که در برخی آیات ، نتیجه گیری در بین آیات و در بین مجموع کلام آمده است که در زیر به نمونه هایی از آن اشاره می کنیم :

نمونه اول : در آیۀ ۲۵۹ سوره بقره جملۀ وَ لِنَجْعَلَکَ ءَایَهً لِّلنَّاسِ که نتیجۀ آیه است در بین مباحث آیه بیان شده است.

نمونه دوم : در آیات ۵۷ تا ۵۹ سورۀ شعراء مشاهده می کنیم که نتیجه گیری بحث داستان حضرت موسی و فرعون دقیقا در بین آن داستان آمده است.

نمونه سوم : در آیه ۲۵ سوره نوح مشاهده می کنیم که بحث عاقبت قوم نوح و غرق شدن آنها در بین داستان حضرت نوح بیان شده است.

نمونه چهارم : در آیۀ سوم سورۀ مائده مشاهده می کنید که بحث اکمال دین که نتیجۀ مباحث آن آیه است در وسط آیه و در بین جملاتی آمده است که کاملا با هم مرتبط هستند.

خلاصه اینکه این خودش نوعی ادبیات است که نتیجه گیری در بین بحث گفته شود. اتفاقا در سخنرانی ها نیز بعضا نتیجۀ بحث در بین مباحث گفته می شود و این خودش توجه را بیشتر به نتیجه جلب می کند و دلالت بر این دارد که حواس مخاطب جمع شود.

حال در آیۀ ۳۳ سوره احزاب نیز همین ادبیات رعایت شده است و تعبیر إِنَّمَا یُرِیدُ اللَّهُ لِیُذْهِبَ عَنکُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَیْتِ وَ یُطَهِّرَکمُ‏ْ تَطْهِیرًا که نتیجه و ثمرۀ دستورات مربوط به زنان پیامبر است در وسط دستورات آمده است.

حتی اگر همۀ آیاتی که مثال زده شد مورد توجه دقیق قرار گیرد خواهیم دید که نتیجه گیری معمولا پس از میانۀ مجموع آیات و نرسیده به آخر بحث بیان شده است که از این لحاظ نیز مجموع آیات با یکدیگر شباهت دارند.

د) با توجه به اینکه این مجموعه از آیات سورۀ احزاب مربوط به دستوراتی به خانوادۀ پیامبر است این سیاق اقتضا دارد که مراد از اراده در تعبیر یُرِیدُ اللَّهُ ارادۀ تشریعی باشد. پس سیاق آیات دلالت دارد که مراد از اراده ، چه اراده ای است همچنانکه طبق آیۀ ۷۶ سوره انعام وقتی حضرت ابراهیم می گوید : لَا أُحِبُّ الاَْفِلِینَ( من غروب کنندگان را دوست ندارم) مرادش این نیست که من ستاره را دوست ندارم و از ستاره خوشم نمی آید بلکه مرادش با توجه به سیاق آیات این است که من ستاره را به عنوان رب دوست ندارم.

اینکه برخی می خواهند از آیات قرآن بدون دقت در سیاق آیات عمومیت نتیجه بگیرند یا فهم خودشان را با آیه تطبیق دهند روش صحیحی نیست و اشتباهی که برخی شیعیان در ذیل آیۀ ۳۳ سوره احزاب کرده اند را دیگران نیز در ذیل آیۀ ۸۹ سوره نحل کرده اند و گفته اند اگر قرآن تِبْیَانًا لِکُلِّ‏ِّ شىَ‏ْءٍ است به این معناست که همه چیز در قرآن آمده است و طبق این معنا این سوال پیش آمده است که پس چرا خیلی چیزها در قرآن نیامده است؟ و در نتیجه برای پاسخ به این سوال به زحمت افتاده اند در حالی که اگر در معنای آیه دقت کنیم متوجه می شویم که مراد این نیست که همه چیز در قرآن آمده است.

ه) براى ترجمه دقیق تعبیر مورد بحث در آیه ۳۳ سوره احزاب بد نیست موارد مشابه آن نیز دیده شود که در این زمینه مى توانید به آیاتى که در آن عبارت تعبیر إِنَّما یُریدُ وجود دارد مراجعه کنید. در این زمینه مى توانید به این آدرس هاى رجوع کنید :

مائده – ۴۹ ، مائده – ۹۱ ، توبه ۵۵ ، توبه – ۸۵

این نکته نیز دقت شود که به گفتۀ برخی از لغویین و مفسران واژۀ (انما) برای تأکید است و حصر از آن استفاده نمی شود ولی بسیاری از مفسرین هم گفته اند که (انما) معنای حصر می دهد. برای توضیح بیشتر در این باره می توانید به کتاب تفسیر القرآن الکریم (الخمینی)، ج‏۳، ص: ۳۹۸ مراجعه کنید. اگر (انما) معنای حصر بدهد حصر مربوط به جزء دوم جمله است و در نتیجه حصر بر روی لِیُذْهِبَ عَنکُمُ … مى آید یعنی حصر مربوط به هدف است.

پس معنای دقیق این تعبیر این می شود :

خداوند با صادر کردن این دستورات برای خانوادۀ پیامبر تنها یک هدف را دنبال می کند و آن اینکه خانوادۀ پیامبر را از بدی ها دور کند و آنها را کاملا تطهیر کند.

این تعبیر مثل این است که مثلا در یک مسجد به مسجدی ها دستوراتی بدهیم که دروغ نگویید ، غیبت نکنید ، نظم را رعایت کنید و …. و سپس بگوییم :

با این دستورات می خواهیم شما مسجدی ها انسان های بسیار خوبی باشید.

بنابراین با گفتن این جمله نمی خواهیم بگوییم دیگران نباید این دستورات را رعایت کنند بلکه قصدمان این است که مسجدی ها بیشتر باید دقت کنند.

حال در آیۀ مورد بحث نیز چون خانوادۀ پیامبر جایگاه خاصی دارند تطهیر آنها مهم تر است و به همین دلیل به خصوص آنها مورد خطاب قرار گرفته اند و دیگران نیز اگر می خواهند به این اندازه تطهیر شوند باید همین دستورات را رعایت کنند و اصلا شاید تعبیر مورد بحث را بتوان به قدری عام معنا کرد که هرکسی را شامل شود. پس ممکن است مراد از بیت ، خانۀ ظاهری نباشد بلکه خانۀ معنوی باشد یعنی هرکسی می خواهد اهل خانۀ معنویِ پیامبر باشد و کاملا تطهیر شود باید دستورات این آیات را رعایت کند.

با این توضیحات می فهمیم که مراد از رجس بدی ها و آلودگی های روحی و معنوی است و سیاق آیات کاملا همین معنا را از رجس می رساند.

و) از بین مفسرین و مترجمین شیعه بنده تنها یک مترجم را دیده ایم که آیه را مثل تفسیر اهل سنت معنا کرده باشد وآن آقای طاهری قزوینی است که ایشان آیه را این گونه ترجمه کرده اند :

[صدور این دستورات‏] فقط [از آن جهت است که‏] خدا مى‏خواهد پلیدى را از شما خانواده رسالت دور کند و شما را [از هر عیبى‏] پاک و منزه گرداند.

بعد  از این معنا ، ایشان در پاورقى گفته اند :

تبدیل ضمیرهاى جمع مؤنث به جمع مذکر به خاطر لفظ «اهل» است که مذکر است آیه ۷۳ هود (۱۱) در مورد ابراهیم (ع) نیز از همین مقوله است و توجه داریم که ابراهیم در آن هنگام فرزندى نداشته است ، عکس این موضوع را به خاطر مؤنث بودن کلمه «نفس» در آیات ۲۷- ۳۰ فجر (۸۹) ملاحظه فرمایید. لازم به ذکر است که ارادۀ تطهیر در آیۀ ۶ مائده که علت غایی تشریع احکام موضوع آن آیه است به همۀ مومنان تعمیم داده شده و بدیهی است که تحقق آن بستگی به چگونگی دفتار هریک از مومنان دارد و حتمی الوقوع نیست. در این آیه نیز ارادۀ تطهیر که علت غایی احکام مندرج در این آیه است تحقق آن بستگی به چگونگی رفتار هریک از همسران دارد.

ز) با مجموع توضیحاتی که بیان شد متوجه می شویم که تعبیر آیۀ ۳۳ سوره احزاب معنایش کاملا واضح است و مشکل خاصی در معنا کردن آن وجود ندارد. بله روایات صحیحی وجود دارد که پیامبر این تعبیر را به دیگران نیز سرایت داده است و ما آن را از باب اینکه سنت پیامبر برای ما حجت است می پذیریم ولی آن روایات هیچ یک صراحت در انحصار تعبیر آیه ، به ۵ تن ندارد. پس آن افرادِ دیگر مثل امام علی و حضرت زهراء و امام حسن و امام حسین از باب سنت پیامبر داخل در این تعبیر هستند ولی همسران پیامبر از این تعبیر خارج نمی شوند.

فرق بین نظر شیعه و اهل سنت همین است که شیعه می گوید تعبیر آیۀ ۳۳ فقط مخصوص ۵ نفر است ولی اهل سنت معمولا می گویند که این تعبیر ، هم شامل همسران پیامبر است و هم شامل آن چند نفر.

بگذریم که معلوم نیست روایاتی که در این باب آمده است متواتر باشند بلکه ظاهرا خبر واحد هستند و قطع آور نمی باشند اگر چه حجت علمی هستند.

همچنین ببینید

شادی و غم از دیدگاه قرآن

 شادی و غم از دیدگاه قرآن  مقدمه : در ایام نوروز سال ۱۳۹۵ به ذهنم …

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *